ABD ile İran arasındaki temaslar sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasına varıldığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın gerçekleştirildiğini doğruladı. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak uyandırıyor. Peki, 1979’daki devrim öncesinde çok yakın iki müttefik olan İran ile ABD arasındaki ilişkilerin nasıl bu duruma geldiğini merak ediyor musunuz? Tahran ve Washington arasındaki süreçte yaşanan 7 önemli kırılma noktası nelerdi?

ABD ve İran ilişkilerindeki en kritik kırılma noktası, “1979 devrimi” olarak kabul ediliyor. Devrimden önce, Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile o kadar yakın bağlar kurmuştu ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a ziyarette bulundu. Ancak bu yakın ilişkinin düşmanlığa dönüşmesi uzun sürmedi. 1979’da Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi ve bu gelişmeyle birlikte ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Bu durum, ilişkilerin daha da gerilmesine neden oldu ve 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında yer aldı.

Günümüzde yaşanan birçok sorunun kökeni, 1953 yılında gerçekleşen bir darbe girişimine dayanıyor. İran, zengin petrol rezervleriyle gelişmiş sanayisi olan Batılı ülkeler için önemli bir stratejik merkezdi. 1951 yılına kadar bu petrol yataklarının üzerinde İngiltere tekel sahibiydi ve İran halkının düşünceleri Londra için pek önem taşımıyordu. Ancak bu durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran petrol kaynaklarını kendi menfaatleri doğrultusunda kullanmasına karşı çıkarak, göreve geldikten kısa bir süre sonra bu altyapıyı millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’a yönelik tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir zemin oluşturamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planı hazırlamaya ikna etti. Kısa bir süre içinde Musaddık’a karşı gerçekleştirilen ilk darbe girişimi yapıldı ancak bu girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli halk protestoları karşısında İran’dan ayrılmak zorunda kaldı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah, ülkeye geri dönerek iktidarını yeniden ele aldı ve bu süreçte ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık kısmını 25 yıllığına devretme anlaşması imzaladı. Bu aşamadan sonra İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında bulunan petrol zengini bir ülkenin, Soğuk Savaş döneminde ABD’nin yanında yer alması, Washington’un enerji ihtiyacını karşılaması ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşımını engellemesi açısından önem taşıyordu.