Yıllar önce, küresel enerji dengelerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, genellikle temkinli bir sessizliğin hakim olduğunu görüyorduk. O günlerde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” isimli programda bu konuyu gündeme getirmek, vatanın geleceği açısından bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Bugün ise TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın konuya verdiği önem, toryum ile ilgili meselelerin artık somut bir zemine oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazımızda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin getirdiği sabır ve halkımız karşısındaki vicdani sorumluluğumuzla, savunma sanayi perspektifinden ele almaya gayret edeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalma eğilimi ve jeopolitik krizlerin yol açtığı arz güvenliği bağılamında köklü bir paradigma değişikliği yaşanmaktadır. Rüzgar ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları elbette değerlidir, ancak modern sanayi topluluklarının ve özellikle stratejik altyapıların talep ettiği kesintisiz “baz yük” enerjisini yalnız başına karşılamaktan uzak kalmaktadırlar. Bu yapısal gereklilik, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedeflerine uygun bir şekilde inşa ettiği savunma sanayisinde hızla büyümeye devam etmektedir. Sektörün 2025 yansımalarında 10 milyar doları aşan ihracat rakamı ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne kadar arttığını gözler önüne sermektedir. Ancak bu devasa sanayi kapasitesi, kompozit üretim fırınları, rüzgar tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen altyapıların elektrik ve ısı taleplerini tarihi seviyelere ulaştırmıştır.

Sektörel elektrik tüketiminin boyutlarını rakamlarla ifade etmek, meselenin ciddiyetini kavramak açısından son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı katladığı, MKE ve ROKETSAN gibi firmaların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğunluk gerektirdiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık olarak 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) seviyesinde olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin elektriğinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden sağlanması, savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlarda telafisi imkansız riskler taşımaktadır. Bu zafiyeti ortadan kaldırmanın tek yolu, “ada modunda” otonom çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebekenin kalbi ise hiç kuşkusuz toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü bir madde olarak radyoaktif atık üretimi son derece az olan stratejik bir hammadde niteliği taşımaktadır. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verileri ışığında, dünya genelindeki bilinen toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kritik maddenin global dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte, dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkeleri arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi 380 bin ton olarak tahmin edilmektedir. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan bilim insanı Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çaplı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzalar da dahil edildiğinde Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu; bu da dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu belirtilmiştir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin dahi, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyaçlarını onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu unutulmamalıdır. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işlemek için bilimsel iradeyi gösterme sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel yapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir madde konumundadır. Reaktör içinde bir nötron absorb ederek Toryum-233’e, ardından beta bozunumu aracılığıyla protaktinyum-233’e ve nihayetinde bir beta bozunumuna uğrayarak mükemmel bir nükleer yakıt olan bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık’ın öncülüğünde geliştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştı. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktör merkezindeki ağır bir metal hedefe çarpıp yoğun bir nötron akışı üretir ve sistemi nötron jeneratörüne dönüştürür. Sistem, fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir seviyede tasarlanmış olmasıyla dikkat çeker. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak imkansız kılar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu metni yazarken içimizi bir hüzün kaplıyor, vicdanımız ise mahcubiyetle doluyor. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar süresince askıya almış ve bu toprakların bilimsel gelişimini yarıda bırakmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bilim insanlarından biri olarak anılmaktadır.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj ihtimaline dair tartışmalara yol açmış ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist unsurların bu durumda parmağı olabileceğini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye eriştiği için hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu sözleri, yıll